Alles Over Utrecht, Spekkoek

Hoe mooi kan zand, grind en klei zijn? Een hoop zand stelt niets voor, een berg grind en klei ook niet. Behalve als ze gelijk een Indonesische spekkoek in laagjes over elkaar heen liggen.

Nadat het zesde Romeinse schip in Leidsche Rijn is geborgen voor conservering bij het NISA in Lelystad, proberen Utrechtse archeologen een beeld te krijgen van het Romeinse rivierenlandschap nabij het castellumterrein van De Hoge Woerd. In de Romeinse tijd werden er nog geen grootscheepse dijken gebouwd om rivieren binnen hun oevers te duwen. De Oude Rijn, de levensader van de Romeinse grensstreek in Nederland, verlegde haar bedding constant. Uiteindelijk verlandde de rivier volledig toen in 1122 de Kromme Rijn werd afgedamd.

Verlandde is misschien niet het goede woord, de rivier bereikte haar eindfase en dat was een wat smallere, kronkelige, rivier die deels nu nog in het landschap zichtbaar is. Om toch goede vaarverbindingen met het westen te onderhouden, werd twee 'kanalen' gegraven. De Leidsche Rijn aan de zuidzijde van de stroomgordel van de Oude Rijn, de Vleutense Wetering aan de noordzijde. Hier en daar werden delen van de Oude Rijn 'opgenomen' in de tracés van de twee kanalen. In de jaren dertig van de vorige eeuw werd een flink deel van de Vleutense Wetering, het deel dat de Vleutenseweg volgde tot in de Stadsbuitengracht, gedempt.

Terug naar zand, grind en klei. De Utrechtse archeologen groeven een diepe en lange sleuf om een mooie dwarsdoorsnede te krijgen door de enorme rivieractiviteit van de Oude Rijn. Ten noorden van het Romeinse grensfort aan de Hoge Woerd zijn er tal van rivierbeddingen te onderscheiden. De nu gevonden beddingen zijn ruwweg te dateren in de latere Romeinse periode, zeg vanaf 200 na Christus en later. De verschillende laagjes zijn afzettingen van klei, zand en grind door de stromen en overstromende rivier. Steeds verlegde de rivier zijn loop. Stroomde de rivier hard, werd er grind afgezet, stroomt de rivier traag, dan was dat fijne klei. Als een rivierbedding weer was verlegd, dan kon in de 'vorige' bedding van alles gaan groeien. Er stroomde geen water meer doorheen, maar er stond nog wel water in. Uiteindelijk werd zo'n inactieve rivierbedding weer overspoeld met zand en klei vanuit de nabijgelegen actieve bedding.

Vandaar dat in zo'n 'verlandde' bedding onderin een zwarte vulling te zien is van organisch materiaal als plantenresten, met daaroverheen weer lagen zand en klei. En na bijna twintig eeuwen krijg je dan een mooi plaatje van een Indonesische spekkoek. En uit die spekkoek komt allerlei Romeins materiaal, zoals de getoonde scherf. Een mooi voorbeeld van laat Romeins Terra Sigillata, prachtig gedraaid, rood import-aardewerk met de meest fantastische versieringen. Meestal een versierde rand en soms, zoals hier, inclusief gestempelde dieren en mensen.

Tekst en foto’s: Wouter de Heus.