Een college dat stevig in het zadel zit, doordat raadsleden alles voor zoete koek slikken, mist de prikkel om zijn beleid met goede argumenten te onderbouwen en serieus op kritiek in te gaan. Een reclameverhaal met infantiele beeldspraak over ‘zuurstofoplaadpunten’ neemt de plaats in van wetenschappelijke argumenten over luchtkwaliteit.

Zienswijzen en bezwaren van burgers worden met nietszeggende antwoorden afgedaan en burgers die geen zin hebben om zich op die manier te laten afschepen, worden als vervelende querulanten beschouwd. “Zijn enige doel is ons dwars te zitten. We hebben een dagtaak aan het behandelen van al zijn bezwaren en brieven,” aldus De Weger. Wie macht heeft en niet streng wordt gecontroleerd, verliest in rap tempo zijn gezonde verstand.

Betrouwbare kennis, zo leert elke student bij het vak methodologie, komt tot stand dankzij kritiek. De wetenschapper die echt op waarheid uit is, nodigt zijn collega’s uit om de zwakke plekken in zijn theorie op te sporen. Het serieus toetsen van theorieën gebeurt door feiten op te zoeken die juist niet met de theorie in overeenstemming zijn. Aldus het kritisch rationalisme van de wetenschapsfilosoof Karl Popper. Alles wat niet tegen kritiek bestand is, hoort volgens Popper thuis in de wereld van bakerpraatjes, religie en ideologie.

Politici, wethouders en burgemeesters die kritiek en discussie uit de weg gaan, komen in een waanwereld terecht. Wolfsen denkt dat je de achterstelling van allochtone jongeren kan tegengaan door mosquito's op te hangen, samenscholen te verbieden en een avondklok in te stellen. Zijn PvdA-partijgenoten Harrie Bosch, Ella Vogelaar en Staf Depla denken dat je sociale problemen kunt opheffen door volksbuurten met de grond gelijk te maken. De Weger denkt dat je luchtverontreiniging kunt terugdringen door de capaciteit van wegen en kruispunten uit te breiden. Wij hebben in Utrecht veel universitaire instellingen en veel hoog opgeleide burgers die graag willen meedenken, maar die worden door het gemeentebestuur angstvallig buiten de deur gehouden, opdat hun geloof in eigen succes niet verstoord wordt. In 2004 verbood het college zijn 5000 ambtenaren om aanwezig te zijn op een Tumultdebat over de vierde macht.

Volgens Popper leidt het onvermogen om met kritiek om te gaan niet alleen tot beuzelpraat, maar ook tot neurotische stoornissen. De neurotische persoonlijkheid interpreteert elke kritiek in het licht van zijn verwrongen wereldbeeld. Om zich te handhaven, geeft de neuroticus de schuld van zijn falen altijd aan de buitenwereld, aan gemene insprekers bijvoorbeeld, die alleen maar dwars willen liggen. Wethouders, burgemeesters en ministers worden hierin krachtig gestimuleerd door de ja-knikkers waarmee ze zich plegen te omringen. Annie Brouwer leek op het laatst te denken dat hangjongeren alleen maar zo vervelend waren om haar te kwellen. Mugabe was vroeger een briljante intellectueel en een evenwichtige persoonlijkheid. Als zo iemand al ontspoort, wie dan niet? Vroeg of laat gaan alle Grote Leiders denken dat ze door God geroepen zijn en worden ze zo gek als een deur. Dat krijg je ervan als ze niet van het begin af aan hard en kritisch worden aangepakt.

Kees van Oosten